ՀՀ էներգետիկան

Հայաստանի էներգետիկան բնութագրում է էներգիայի և էլեկտրականության արտադրությունը, սպառումը և արտահանումը Հայաստանում։ Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկան հետխորհրդային՝ 1990 ականների դաժան ճգնաժամից հետո, շնորհիվ Մեծամորի ատոմային էլեկտրակայանի վերաբացման, մշտապես ավելցուկային հզորություն է ունեցել։

Բնօգտագործումն ու բնապահպանությունն ՀՀ-ում

Հայկական լեռնաշխարհն աչքի է ընկնում իր բնական հարստություններով: Դա կապված է հրաբխային բարձրավանդակի առկայությամբ: Լայն տարածում ունեն ինչպես մետաղային, այնպես էլ՝ ոչ մետաղային օգտակար հանածոները՝ բարձրավանդակի տարբեր հատվածներում: Դեռ քարեդարյան շրջանում նախամարդուն հայտնի էր կերակրի աղը: Միջնադարում շահագործվում էին Կողբի, Նախիջևանի և Կաղզվանի աղահանքերը: Լեռնաշխարհի տարածքում առկա են նաև պղնձի, կապարի ու ցինկի հսկայական պաշարներ: Պղնձի հանքավայրերից հայտնի են եղել Գուգարքի Տաշիրք գավառը, Սյունիքի Վայոց ձոր, Բաղք և Սոթք գավառները, Այրարատի Վարաժնունիք գավառը և Չորրորդ Հայքի Արևմտյան Տիգրիսի ակունքների վրա ընկած շրջանը՝ Արղնին(Արղանա-մադեն):Ազնիվ մետաղներից հիշատակվում են ոսկին և արծաթը: Արծաթի հանքավայրը գտնվում էր Հին Հայաստանի հյուսիսարևմտյան մասում, իսկ ոսկու հանքեր ու ոսկեբերավազներ գտնվում են Սպեր գավառում, Արարատյան դաշտում, Չորրորդ Հայքի Պաղնատուն գավառում, Հայկական Տավրոսի՝ Վանա լճին հարող հատված ու Սյունիքում (Սոտք գավառում): Ոսկին և արծաթն իբրև ուղեկցող մետաղներ հանդես են գալիս նաև պղնձի ու գունավոր այլ մետաղների գրեթե բոլոր հանքերում: Երկրի հրաբիյային շրջաններում և գունավոր մետաղների հանքավայրերում մեծ տարածում ունի ծծումբը:

Որսագողություն

Ըստ «Որսի և որսորդական տնտեսության վարման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի՝

14. Հայաստանի Հանրապետությունում յուրաքանչյուր տարի որսի սեզոնը բացվում է օգոստոսի երրորդ շաբաթ օրը և փակվում է հաջորդ տարվա մարտի 15-ին:
5. Որսն իրականացվում է Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության կողմից տրված որսի թույլտվության հիման վրա:

Էկոհամակարգերի հիմնախնդիրը

Էկոհամակարգը կենսաբանական համակարգ է , որը կազմված է կենդանիների օրգանիզմների համայնքից: Էկոհամակարգերի գլխավոր հատկանիշներից է դրանց ինքնկարգավորումը և ինքնավերկանգնումը: Էկոհամակարգը հանդիսանում է բաց համակարգ և բնութագրվում է էներգիայի մուտքային և ելքային հոսքերով։ Ցանկացած էկոհամակարգի գոյության հիմքը արևի լույսի էներգիայի հոսքն է, ֆոտոսինթեզի կամ օրգանական նյութերի քայքայման հետևանքի տեսքով,բացառությամբ ստորջրյա էկոհամակարգերի:

Հիմնականում կա երկու տեսակի էկոհամակարգեր՝ ջրային և ցամաքային:

Վերահսկենք մեր շրջակա միջավայրը

Շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը գնահատում են մարդկանց առողջությամբ : Շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունն ու մաքրությունը կախված է մեզնից:
Բոլորն էլ կարող են ասել,որ իրենց շրջապատող միջավայրը աղտոտված է և մարդկանց

առողջության համար ոչ բարենպաստ :Բայց ես  ապրում եմ Երևանի նման գեղեցիկ ու աղտոտված քաղաքում: Այն թաղամասում ,որտեղ ապրում եմ  չեմ կարող ասել թե չկան կիսակառույց շենքեր և ավտոմեքենաների արտանետումներ,աղմուկ: Ստեղծվել է  այնպիսի միջավայր, որը կարող է ազդել թե իմ ֆիզիկական և թե հոգեբանական վիճակի վրա:

Իմ կարողությունները էկոլոգիա առարկայից

Բլոգումս  ունեմ էկոլոգիա  բաժինը և առաց դժվարությունների կառավարում եմ այն.

փոխում եմ տառատեսակը

կարողանում եմ նյութ մուտքագրել

կարողանում եմ տարբեր աղբյուրներից նյութեր ընտրել և համակարգելhttp://gevorgyanmariam.blogspot.com/2014/11/blog-post_17.html

կարողանում եմ  համեմատություններ անելhttp://gevorgyanmariam.blogspot.com/2014/11/1986.html

կարողանում եմ կարծիքս  արտահայտել  նյութի շուրջ http://gevorgyanmariam.blogspot.com/2014/09/blog-post.html

կարողանում եմ մասնակցել դասարանական քննարկումներին,բանավեճերին՝  ԳՄՕ–ի և հանքարդյունաբերության վերաբերյալ։Բանավեճերի ժամանակ ես կողմ  էի խոսում ,չնայած նրան,որ ես դեմ էի այդ երևույթին ,միևնույն է կարողանում էի այն ուղղությամբ իմ տեսակետը արտահայտել։

Այսպիսով այս կիսամյակն ինձ համար եղավ արդյունավետ ,զարգացրեցի բանավիճելու և քննարկելու կարողություններս։

Աղետներ

Աղետ է կոչվում բնության և հասարակության միջև հանկարծակի կամ ժամանակի ընթացքում առաջացող կտրուկ փոփոխությունը,որն առաջացնում է բնական և սոցիալական համակարգերի անկայունություն կամ կայունությանը սպառնացող իրավիճակներ։Աղետի տեսակը կարող է լինել լոկալ և գլոբալ։Լոկալ էկոլոգիական աղետը  բերում է մեկ կամ ավելի տեղային էկոհամակարգերի ոչնչացման։Գլոբալ  էկոլոգիական աղետը հիպոթեստիկ իրադարձություն է,որը  հնարավոր է էկոլոգիական համակարգերի,կենսոլորտի վրա արտաքին կամ նարքին ազդեցությունների կամ ազդեցությունների սերիայի թույլատրելի մակարդակի գերազանցման  դեպքում։ Բոլոր տեխնածին աղետների պատճառը հանդիսանում է մարդկային գործոնը։  Ուկրաինայի Չեռնոբիլ քաղաքի ատոմակայանի  չորրորդ  էներգոբլոկի վթարը տեղի է ունեցել   1986 թ. ապրիլի  26-ին։Տեղի է ունեցել ռեակտորի պայթյունի հետևանքով և շրջակա տարածքները ենթարկել է ռադիոակտիվ ճառագայթման։ Վթարը  ամենախոշորն է իր հետևանքներով ատոմային վթարների մեջ։ Երկրաշարժերը ըստ առաջացման բնույթի կարելի է դասակարգել  երկու խմբի  Բնական երկրաշարժեր և Տեխնածին երկրաշարժեր Բնական երկրաշարժերը կապված են տարբեր պրոցեսների հետ։ Հայտնի են տեկտոնական շարժումներով պայմանվորված երկրաշարժեր, հրաբուխների հետ կապված երկրաշարժեր, երկրակեղևում կարստային խոռոչների փլուզման հետևանքով առաջացող երկրաշարժեր և այլն։ Տեխնածին երկրաշաժը կապված է մարդկային գործունեության հետ: ։ Օրինակ ռազմական կամ արդյունաբերական պայթյունների հետևանքով առաջացող ցնցումները կարող են «տրրիգեր» (շարժիչ ուժ) հանդիսանալ ուժեղ երկրաշարժի համար։ Կամ օրինակ մեծ ջրամբարի կառուցումը կարող է հանգեցնել տվյալ տարածքում սեյսմիկ ակտիվության բարձրացման։ Նշված բոլոր տիպի երկրաշարժերից Հայաստանի տարածքում առավել ուժեղ և առավել տարածված են տեկտոնական երկրաշարժերը։ Երկրաշարժերը ըստ կանխատեսելիության կարելի է բաժանել նույնպես երկու խմբի  կանխատեսելի երկրաշարժեր և Անկանխատեսելի երկրաշարժեր Ընդհանրապես երկրաշարժերի կանխատեսում ասելով պետք է նկատի ունենալ նրա տեղի, ուժգնության և ժամանակի հավանականային բնութագրերը։ Կանխատեսելի համարվում են այն երկրաշարժերը, որոնք իրենց «ստեղծման» փուլում թույլ են տալիս գրանցել տարատեսակ նախանշաններ։ Երկրաշարժերի նախանշաններից են համարվում՝ ստորգետնյա ջրերի մակարդակի փոփոխությունները, երկրամագնիսական դաշտի փոփոխությունները, ռադոն գազի անոմալ փոփոխությունները և այլն։ Անկանխատեսելի են համարվում առանց որևէ նախանշանների գրանցվող երկրաշարժերը։ 18-րդ դարի անգլիացի գիտնական Ջոն Միտչելը եկավ այն եզրակացության,որ երկրի ցնցումները երկրաշարժի ժամանակ տեղի են ունենում  առաձգական ալիքների շարժման արդյունքում: Ցունամիները հիմնականում առաջանում են ստորջրյա ուժեղ երկրաշարժերի հետևանքով։ Ցունամի կարող է առաջանալ նաև հրաբուխների ժայթքումից, գետնի սողանքից և ստորջրյա պայթյուններից։ Ցունամիի ալիքների բարձրությունն իրենց ճանապարհին ցամաքի հանդիպելիս կտրուկ աճում է։ Երկրաշարժի կենտրոնից բոլոր կողմերի վրա, ջրի մեջ նետած քարից հեռացող շրջանագծերի նման, տարածվում են ցունամիի ալիքները։ Բաց ծովում ցունամիի ալիքները նավերի համար գրեթե աննկատելի են։ Բայց երբ ցունամիի ալիքներն իրենց ճանապարհին հանդիպում են մայրցամաքի կամ կղզու, ապա հասնում են 10 մ, իսկ երբեմն է՛լ ավելի մեծ բարձրության, իսկ ծովախորշ մտնելիս հասնում են 20 մ բարձրության։ Ցունամին տարածվում է հսկայական արագությամբ՝ մեկ ժամում 800 կմ։ Չիլիի Վալդիվյան երկրաշարժի (եղել է 1960 թվականին, առ այսօր համարվում է աշխարհի ամենաուժգին երկրաշարժը) ժամանակ այդ ալիքները Հարավային Ամերիկայի ափերից ամբողջ Խաղաղ օվկիանոսի վրայով կտրեցին-անցան 15 հազ կմ ճանապարհ և փլվեցին Հավայան կղզիների, Նոր Զելանդիայի, Ավստրալիայի, Ճապոնիայի ափերի վրա ու հասան Կուրիլյան կղզիներ։

Նավթ,գազ,քարածուխ

Նավթը երկրի նստվածքային թաղանթում տարածված այրվող,յուղանման,կարևորագույն օգտակար հանածո է։Առաջանում է 2 կմ ից ավելի խորություն ունեցող հորիզոնականներում։

Միայն աշխարհի վեց երկրներն են օժտված նավթային պաշարներով,որոնք գերազանցում  են 10  մլրդ  տոննան՝
Սաուդյան Արաբիա 43.18  մլրդ տոննա
Իրաք   18.7  մլրդ  տոննա
Արաբական միացյալ Էմիրաթներ  15.98 մլրդ տոննա
Քուվեյթ 15.81 մլրդ տոննա
Իրան 15.47 մլրդ տոննա
Վենեսուելլա   11     մլրդ տոննա
Ռուսաստանի նավթային պաշարները կազմում են համաշխարհային պաշարների մոտավորապես 4.8%(8 մլրդ)։ԱՊՀ երկրներից Մոլդավիան չունի նավթային պաշարներ,իսկ Տաջիկստանը,Հայաստանը և Վրաստանը ունեն նավթային պաշարներ,որոնց քանակությունը չի գերազանցում 15 մլն տոննան։Ներկայումս նավթային հանքահորերը ունեն խիստ անբարենպաստ տեղակայում,այդ իսկ պատճառով նավթը օգտագործողներին հասցնելը բավականին թանկ է նստում արդյունահանողների և վերամշակների վրա,դրանով են պայմանավորված նրանց բարձր գինը։
Նավթը արդյունահանվում է աշխարհի գրեթե  70  երկրներում և ներկայիս պաշարների դեպքում այն կբավականացնի մոտ 40 տարի ։Նավթ արտահանող առաջատար երկրներն են՝ Սաուդյան    Արաբիան,Ռուսաստանը,ԱՄՆ–ն,Իրանը,Չինաստանը,Կանադան,ՄԱԷ–ն,Քուվեյթը,Իրաքը։
Բնական գազերը երկրակեղևում առաջացող գազային ածխաջրածիններն են։Բնական գազի ամենախոշոր հանքավայրերը գտնվում են ԱՄՆ–ում,Ալժիրում ,Ւրանում,Նիդեռլանդներում,Ռուսաստանում։Բնական գազի պաշարներով հարուստ երկրներն են ՝Ռուսաստանը,Սաուդիան Արաբիան,Կանադան, Նիդեռլանդները,Իրանը,Չինաստանը,Նորվեգիան,Ինդոնեզիան։Զարգացող երկրների արդյունահանման փոքր ծավալների շնորհիվ արդյունահման համար անհրաժաշտ հետազոտված պաշարները կբավարարեն մոտ  150 տարի,զարգացած երկրներինը մոտ  40 տարի։
Ածուխները պինդ,ածխածնով հարուստ այրվող օգտակար հանածոներ են,որոնք առաջացել են երկրի ընդերքում՝միլիոնավոր տարիների ընթացքում՝ հնագույն բույսերի մնացորդների բարդ քիմիական և երկրաբանական փոխարկումների հետևանքով։Ածխի համաշխարհային ընդհանուր պաշարները գնահատվում են   13.5 տրիլիոն տոննա, որից        51.5 % քարածուխն է,     48.5%-ը      գորշ ածուխը ։Քարածխի մեծ պաշարներ կան ԱՄՆ–ում, Գերմանիայում,Մեծ Բրիտանիայում,ՌԴ–ում,Ուկրաինայում, Չինաստանում,Հնդկաստանում,Ավստրալիայում։
Այս երեք տարրերից  բնության ամենաշատ վնասը հասցնում է ածուխը։

Աշխարհի ամենաաղտոտված գետերի տասնյակը

1.Ցիտարիում, Ինդոնեզիա

2. Յամունա, Հնդկաստան
3. Բուրինջանգա, Բանգլադեշ
4. Յելոու, Չինաստան
5. Մարիլաո, Ֆիլիպիններ
6. Գանգես, Հնդկաստան
7. Սոնգխուա, Չինաստան

8. Միսիսիպպի, ԱՄՆ
9. Սառնո, Իտալիա
10. Քինգ, Ավստրալիա


Ցիտարում

Ինդոնեզիայի Յավա կղզում գտնվող Ցիտարում գետն ամենակեղտոտն է աշխարհում: Հոսում է մայրաքաղաք Ջակարտայի կողքով:
Ձկնորսություն չկա. նախկին ձկնորսների համար ավելի եկամտաբեր է վերավաճառել աղբի մեջից գտնված իրերը:200 մղոն երկարություն ունեցող գետի ափերին տեղակայված են ավելի քան 500 գործարաններ, որոնց մեծամասնությունն արտադրում է տեքստիլ ապրանքներ, ինչն էլ պահանջում է քիմիական մշակում։Այստեղ չկա ո՛չ աղբահանություն, ո՛չ կոյուղի. ամենը թափվում է գետը։
Կեղտոտ ջուրը ներծծվում է բրնձի դաշտերի հողի մեջ, ընտանիքները վտանգում են իրենց առողջությունը՝ գետի ջուրը օգտագործելով խմելու, սնունդ պատրաստելու եւ լվացվելու նպատակով։
2008 թ.-ի դեկտեմբերին Ասիական զարգացման բանկը Ցիտարում գետի աղբահանման համար տրամադրել է 500 մլն դոլարի վարկ, բայց մենք տեսնում ենք, որ գետը մոտակա տարիների ընթացում հնարավոր չէ կյանքի կոչել: Այս ամենը սկսվել է արագ ինդուստրացումից 1980-ականների վերջին։ Հենց այստեղ են ֆրանսիացիները կառուցել Արեւմտյան Յավայի ամենամեծ հիդրոէլեկտրակայանը: Փորձագետները կանխատեսում են, որ գետի աղտոտվածության մակարդակը շուտով կբերի նրան, որ հիդրոէլեկտրակայանը կդադարի գործել։

Յամունա


Յամունան Գանգեսի ամենամեծ վտակն է, և աշխարհի ամենաղտոտված գետերից է: Հնդկաստանի մայրաքաղաքի` Նյու Դելիի թափոնների 58%-ը թափում են այս գետը: Շատ փորձեր են արվել Յամունան, ինչպես նաև Գանգեսը մաքրելու համար, սակայան ապարդյուն:

Եթե չլիներ ջուրը

Ջուրը կյանքի սկզբնաղբյուրն է,առանց որի հնարավոր չէ ապրել։Ես գիտեմ ,որ ջուր կա ամեն մի կենդանի էակի մոտ։Մարդու օրգանիզմում այն կազմում է 70% հետևաբար ջրի բացակայության պատճառով մարդը կարող է ջրազրկվել։ Եթե չլիներ ջուրը կյանքը կանգ կառներ և չէին լինի բնության երևույթները։ Ջրի սակավության պատճառով կարող է առաջանանալ մի շարք աղետներ,որոն միլյարդավոր մարդկանց կյանքեր են խլում։ Կարծում եմ ,որ յուրաքանչյուր ոք , իր հերթին պիտի խնայի ջուրը,ծորակը բացելուց առաջ չմոռանա փակելու մասին։ Ջրի հետ կապված
ուսումնասիրություններից պարզվել է ,որ ջուրը ունի հիշողություն,որ ջուրը լսում է և հիշում է շրջակայքում կատարված ամեն մի բան։Ջրի վրա ամենամեծ ազդեցությունը թողնում է մարդը։ Դե ինչ եկեք խնայողաբար օգտագործենք մեզ բաժին հասած ամեն կաթիլ ջուրը։